Onlangs promoveerde de Filippijnse Dr. Mariefe Revollido van de Onafhankelijke Filippijnse kerk (Iglesia Filipina Independiente; IFI), een kerk waar wij als oud-katholieke kerk sterk mee verbonden zijn. Hiervoor deed zij feministisch, historisch en theologisch onderzoek naar een Filipijnse Maria-verbeelding, de Birhen Balintawak. Bij de reis die een oud-katholieke delegatie afgelopen november naar de Filipijnen maakte, kwamen we dit beeld op meerdere plekken tegen. Onze ontvangers maakten er graag gebruik van om ons meer te vertellen over de Filipijnse geschiedenis, waar het verhaal van deze Maria, de Birhen Balintawak, een cruciale rol in speelde. Bij een interview op het seminarie vertelde dr. Mariefe Revollido over de details van haar onderzoek.
‘Mijn dissertatie ging over de Birhen Balintawak, de eerste Filipijnse weergave van Maria,’ vertelt dr. Revollido. ‘Het is een feministisch, historisch en theologisch onderzoek naar deze afbeelding die een icoon is voor het Filippijnse verlangen naar religieuze en politieke zelfstandigheid. Ik probeer in mijn onderzoek de spirituele en nationalistische onderlagen ervan beter te begrijpen.’ Ik spreek dr. Revollido, of ‘mam Mariefe’, zoals ze met respect genoemd wordt, in het kantoortje van het Aglipay Central Theological Seminary (ACTS), één van de twee seminaries van de IFI. Naast haar onderzoek is ze hier al jaren docent en samen met haar echtgenoot, de rector, hebben ze deze onderwijsinstelling van de grond opgebouwd. En dat is letterlijk: begin jaren ’90 werd het seminar door een storm met de grond gelijk gemaakt.
‘Het onderzoek was uitdagend omdat er weinig historische en geschreven bronnen over dit beeld zijn. Door de tijd heen is het wel vaak een belangrijk symbool geweest voor de vrouwen in onze kerk, alhoewel de afbeelding niet altijd even veel op de voorgrond werd geplaats. Sinds het zelfstandig bestaan van de kerk, vanaf 1902 zien we dat de vrouwen in de kerk heel mondig worden; tegelijkertijd zien we dat deze afbeelding van Maria met kind ook belangrijk wordt. Maar daarna zakt het weer meer weg. De Birhen sa Balintawak is heel anders dan het traditionele, katholieke beeld van Maria, zoals het beeld van de onbevlekte ontvangenis. Dat is hier heel dominant in de Filippijnen..’
‘Het verhaal van de Birhen Balintawak komt uit de Filipijnse revolutie van 1896. Een groep revolutionairen stond op het punt naar Manila te vertrekken toen in een droom de Birhen Balintawak aan hen verscheen. Ze adviseert om niet naar Manila te gaan omdat ze dan allemaal vermoord zullen worden. De groep besluit naar haar te luisteren en dat bleek verstandig, want anders zouden ze inderdaad in Spaanse handen zijn gevallen. Als deze belangrijke groep gedood was, was de revolutie niet gebeurd. Zonder de Birhen Balintawak was de revolutie nooit opgebloeid. Voor veel mensen staat ze dus symbool voor het vaderland.’ Waar ‘Birhen’ zoveel betekent als ‘maagd’, of, minder letterlijk, ‘moeder’ (als ‘moeder Maria’), betekent Balintawak twee dingen: het is zowel een dorpje bij Manila waar de revolutionairen de droom gehad zouden hebben als ook een soort Filipijnse blouse waarmee de Birhen Balintawak meestal afgebeeld wordt.
‘Ondanks deze belangrijke geschiedenis, die ook sterk verweven is met de geschiedenis van de IFI, werd er geen aandacht besteed aan Birhen Balintawak-devotie. Er zijn heel veel Mariadevoties in de Filippijnen, en vrouwen van de Iglesia Filipina Independiente (IFI) gingen nog wel eens naar rooms-katholieke kerken om daar Mariabeelden te bezoeken. Maar waarom eigenlijk, als wij als IFI dus onze eigen Mariatraditie hebben met de Birhen Balintawak?’
‘Dit beeld hebben we nu ongeveer vijf jaar,’ wijst dr. Revollido naar een Birhen Balintawak-beeld in het kantoor. We zien een vrouwenfiguur met traditionele Filippijnse kleding aan. Bij haar een Christuskind, met een hoed zoals de revolutionairen droegen, en een dolk – geen aanvalswapen, maar een hakmes om je weg mee door het regenwoud te vinden. Alleen in noodgevallen kan het ook gebruikt worden om jezelf te verdedigen, bijvoorbeeld wanneer je in ademnood verkeert onder koloniaal bewind. De afbeelding is op deze manier zowel cultureel sterk Filipijns gekleurd als ook politiek. Zoals ‘mam’ Mariefe het zegt: ‘We proberen nu echt oog te hebben voor deze eigen traditie. Voor mij is het een aanmoedigend en inspirerend beeld.’
‘Het is een beeld van hoop en devotie. Maar het gaat ook om vrouwelijk nationalisme en nationalistische spiritualiteit. Dat is gemakkelijk te verbinden met de spiritualiteit van de Iglesia Filipina Independiete.’ Waarin in Nederland nationalistische theologie een andere meestal politiek rechtse tot zeer rechtse bijklank heeft, is het voor de IFI sterk verbonden met dekoloniserende theologie die hiermee weinig op heeft en zich inzet voor de emancipatie van mensen die in de marge gedrukt worden. Voor dr. Revollido zijn dat zeker niet alleen maar zeker ook met name vrouwen. De “Birhen” inspirereert daartoe: ‘Voor mij staat zij voor vrijheid voor vrouwen.’
Dr. Mariefe Revollido promoveerde met ondersteuning van de oudkatholieke Missie St. Paulus: een uiting van de verbintenis tussen de oudkatholieke kerk en de Onafhankelijke Filippijnse kerk (Iglesia Filipina Independiente; IFI). De promotie van Mariefe Ibara Revollido werd mede mogelijk gemaakt door het Andreas Rinkelfonds. 60 jaar nadat Andreas Rinkel de vaststelling van kerkelijke gemeenschap tussen de oud-katholieke kerk en de IFI tekende, zorgt een fonds in zijn naam voor de emancipatie van vrouwen in de IFI.
Wilt u vaste donateur van Missie Sint Paulus worden? Dat kan:
